Józef Rogalski

Bioróżnorodność Stobrawy – wielogatunkowy „dziki sad” i pasieka.

W dorzeczu Stobrawy i otulinie Stobrawskiego Parku Krajobrazowego  na powierzchni około 10 ha powstało wyjątkowe miejsce, które łączy ludzi wokół tematu bioróżnorodności i lokalnego dziedzictwa kulturowego. Jest to stary, wielogatunkowy i wieloodmianowy sad, w którym drzewa i krzewy owocowe przeplatają się w naturalnym nieładzie, tworząc „dziki sad”. Nie jest to typowy sad z równymi kwaterami i przystrzyżoną trawą, lecz przestrzeń, gdzie gatunki drzew owocowych rosną w harmonijnym chaosie. Często, obok jabłoni można znaleźć gruszę, wiśnię czy brzoskwinię. Wśród rosnących tam drzew znajdują się również czereśnie, morele, nektaryny i śliwy.

Sad ten jest także miejscem dla „zapomnianych owoców”, takich jak dereń jadalny, czarny bez odmianowy, jagoda kamczacka, aronia, morwa, pigwa, pigwowiec, czy Miczurinowska jarzębinoaronia o granatowych owocach.

W międzyrzędziach zamiast trawy rosną rośliny nektarowe i pyłkodajne, dostarczające pokarmu dla pszczół, trzmieli, motyli i innych owadów zapylających. Szczególnie uwielbiane przez te owady są krzewy lawendy, których w sadzie posadzono ponad trzy tysiące. W okresie kwitnienia zachwycają one fioletowym kolorem, intensywnym zapachem i stają się prawdziwym rajem dla owadów zapylających.

Na terenie sadu znajduje się również pasieka, z której pozyskiwane są różne rodzaje miodów, w tym miód z nutą lawendową. Oprócz pszczoły miodnej, hodowana jest również murarka ogrodowa dla której corocznie przygotowywane są rurki trzcinowe w których, jak wynika z obserwacji najchętniej gniazduje. Murarka nie produkuje miodu, ale jest rewelacyjnym zapylaczem i wspomaga pszczoły w zapylaniu sadu.

W trosce o wzmacnianie bioróżnorodności w niektórych międzyrzędziach drzew owocowych wprowadzono uprawę malin i borówki amerykańskiej, jako uprawy współrzędowe. Rozwiązanie to, jest wynikiem współpracy z Instytutem Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa Państwowym Instytutem Badawczym w Puławach.

Inicjatywa ta, stanowi przykład agroleśnictwa – systemu użytkowania ziemi, który wspiera zrównoważony rozwój obszarów wiejskich. Działania te są elementem innowacji realizowanej w sadzie przez Grupę Operacyjną EPI „Natura Bioróżnorodności Stobrawy” w ramach programu Współpraca, przy merytorycznym wsparciu brokerów innowacji ośrodków doradztwa rolniczego.

Realizowany projekt opierał się na generalnej zasadzie, iż jakość żywności zaczyna się w glebie.

W związku z tym, w ramach projektu lansowane są praktyki pobudzania aktywności biologicznej gleb z wykorzystaniem m.in. preparatów mikrobiologicznych i biostymulatorów – produktów biotechnologii w połączeniu z działaniami zmierzającymi do podniesienia w niej zawartości substancji organicznych. Dodatkowo, działania te wpisują się w praktyki rolnictwa węglowego, które przyczyniają się do zwiększania zdolności gleby do magazynowania dwutlenku węgla, wspierając tym samym łagodzenie zmian klimatu.

Wdrażane rozwiązania pozwalają na mitygację ryzyk wynikających z zachodzących zmian klimatycznych, a odbudowa i pogłębienie bioróżnorodności pozwala stworzyć ciekawe agroekosytemy i dodatkowo wykorzystać ich naturalną bioodporność.

Realizowany projekt znalazł się w bazie projektów „Sieci na rzecz innowacji w rolnictwie i na obszarach wiejskich” (SIR) oraz brał on udział w konkursie Agriculture and Rural Inspiration Awards (ARIA) 2024, organizowanym przez Europejską Sieć Wspólnej Polityki Rolnej i został wpisany do bazy dobrych praktyk prowadzonej na portalu KSOW+.

Ponadto, projekt zakwalifikował się do projektu Soil-X-Change realizowanego w ramach programu Horyzont Europa. Istotą projektu Soil-X-Change jest zgromadzenie grup operacyjnych europejskiego partnerstwa innowacyjnego (OG EIP) i kluczowych interesariuszy zajmujących się zrównoważonym zarządzaniem glebami i gospodarstwami rolnymi. Partnerem i koordynatorem projektu w Polsce jest Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie.

Przedstawiciel Grupy Operacyjnej „Natura Bioróżnorodności Stobrawy” Pan Józef Rogalski – właściciel opisanego sadu jest czynnym członkiem National Nado – polskiej sieci reprezentantów Grup Operacyjnych, których wyniki zostały wyselekcjonowane do dalszego upowszechniania w ramach projektu Horyzont Europa „Soilix-Change”.

Nawiązując do lokalnej tradycji, w sadzie założono niewielką winnicę, w której rosną zarówno ciemne, jak i jasne odmiany winorośli, umożliwiając coroczne winobranie.

Uzupełnieniem tego miejsca jest duża wiata z osłonowymi ścianami wykonanymi z kamienia oraz drewnianych łupków łączonych zaprawą glinianą. Znajduje się tam również tradycyjny śląski piec chlebowy – wielok, w którym można wypiekać chleb oraz suszyć jabłka.

Ponadto, miejsce to nawiązuje do dziedzictwa kulturowego wsi. Zgromadzono tam stary sprzęt rolniczy oraz tablice dydaktyczne przedstawiające życie i pracę na roli w dawnych czasach.

Dzięki temu odwiedzający mogą nie tylko podziwiać bioróżnorodność, ale również poznać historię rolnictwa i tradycje swoich przodków.

Dodatkowo, dla celów dydaktycznych oraz promocyjnych założone zostały poletka wg. zasad parmakultury, która w produkcji żywności wykorzystuje naturalne procesy poszanowaniem gleby, wody i bioróżnorodności.

Gospodarstwo należy do Ogólnopolskiej Sieć Zagród Edukacyjnych w związku z tym, na terenie gospodarstwa realizowane są działania edukacyjne i informacyjne, których celem jest upowszechnianie wiedzy na temat znaczenia bioróżnorodności oraz technologii przyjaznych środowisku
i przeciwdziałającym zmianom klimatycznym. Upowszechniana jest również wiedza o roli zapylaczy
i historii pszczelarstwa oraz o dziedzictwie kulturowym wsi i lokalnej tradycji.

Sentencją podejmowanych działań w gospodarstwie jest hasło „zdrowa gleba”, która decyduje
o zdrowej żywności i takie przesłanie jest dewizą gospodarstwa.